Achter de fictie – een avond zonder waarheid maar met realiteit

zomergastengedachten – Ilja Leonard Pfeiffer

De zomergastenavond met Ilja Leonard Pfeiffer werd aangekondigd als een avond tussen feit en fictie. Hijzelf deed aan de start de onheilspellende boodschap “dat we een glibberig pad [zullen] betreden waar de waarheid weinig houvast zal bieden”. Wat mij vooral opviel aan deze schrijver van fictie was de realiteit van zijn onderwerpen. In je neus gedrukte, keiharde werkelijkheid.

Ilja ging meteen vol in de realiteit, die van de huidige populistische politiek en de daaraan gelinkte weligtierigheid van complottheorieën. Hoewel hij Berlusconi in vergelijking met Trump een “baken van beschaving” vond, was deze Italiaanse meneer wel de uitvinder van het populisme en zodoende de voorloper (wegbereider?) van de trumpery[1] van nu. De stelling dat in het populisme “het niet zozeer van belang is wat de waarheid is, maar hoe de waarheid wordt gebracht”, werd gaandeweg uitvergroot tot een werkelijkheid waar de waarheid zo wordt begraven onder alternatieve waarheden dat hij geheel niet meer terug te vinden is.
Ook bij complottheorieën is de waarheid ondergeschikt aan de werkelijkheid. Aangezien men in de wetenschap onzekerheid – het idee dat jouw theorie of stelling ook weerlegt kan worden – hoog in het vaandel heeft, kan men in de complottheorieën dit mooi verdraaien tot ‘de wetenschap is ook maar een mening’. Aangezien bij complottheorieën juist zekerheid hoog in het vaandel staat – het idee dat jouw theorie of stelling hoe dan ook waar moet zijn – wordt hier ook de menselijke zoektocht naar de waarheid bedolven onder een grote hoop stront. Een treffend beeld uit Sorrentino’s Loro herhaalt in de realiteit.
Het gekonkel met feit en fictie was volgens Ilja een “verschijnsel van de huidige maatschappij”. We moeten nog leren omgaan met het “piepjonge” internet (25 jaar oud), want er heerst nu het misverstand dat heel veel info hetzelfde is als heel veel kennis. (Ik denk dat dat misverstand wel al wat langer bestaat dan het internet.) Ilja haalde de Italiaanse filosoof Barrico aan, die meent dat het ‘pact met de elite’ was gebroken. Met de afstand van het idee dat de elite iets kan wat wij gewone mensen niet kunnen – aka kennis vergaren en publiceren, was ook de uitzonderingspositie van de elite niet meer gerechtvaardigd. Zowel het populisme en de complottheorie-aanhangers menen dat die nog altijd bestaande elite hen dus voor de gek houdt. (Ironisch is het uiteraard dat bepaalde populisten, en wellicht ook complottheorie-aanhangers, zelf tot een elite behoren, die van de mensen met veel geld.) Hoewel Ilja zei het niet per se geheel eens te zijn met Barrico, ben ik toch nog steeds bezig met bedenken wat ik vind van deze opmerking. Vrijelijke toegang tot kennis lijkt me een recht wat iedereen moet kunnen uitoefenen, en toch heeft dat óók als resultaat dat sommigen een loopje nemen met de waarheid. Wat willen we werkelijk dat we met de waarheid ondernemen?

Van politiek stoomde de avond door naar migratie in verschillende vormen: toerisme, corona en vluchtelingen. Dat (massa)toerisme gebaseerd is op een fake nostalgie, een illusie van authenticiteit, is niet meer een verrassende waarneming. Dat het letterlijk destructief is, ook niet. Dat toerisme “geen verdienmodel” is omdat het publiek geld kost en alleen privaat winst oplevert, was een interessante kijk op de werkelijkheid die wellicht de waarheid in een ander licht zette. Maar wat ik de meest interessante opmerking van Ilja vond was dat toerisme een gebruik is van de ruimte waar het niet voor is bedoeld. Toeristen willen “het Venetië zien zoals het ooit was”, maar dat gaat niet want een San Marcoplein gevuld met toeristen kan niet de ‘rituelen’ uitvoeren waar het voor gebouwd is. Het San Marcoplein is “ergens anders met zijn gedachten” (Grand Hotel Europa), niet zichzelf, een werkelijkheid losgerukt van de waarheid van het plein.

Ook losgerukt zijn we nu, tijdens deze wereldwijde coronapandemie, een pandemie die Italië en dus Ilja in Genua van akelige nabijheid heeft meegemaakt. Een pandemie die de harde werkelijkheid een laag van fictie gaf. Niet dat Genua daarvoor van fictie gespeend was, want Genua was een stad waar je niet naar het theater hoefde volgens Ilja: “je doet de deur open en daar is het theater”. Maar in de eerste maanden van de corona-crisis was “de stad waar [hij]  verliefd op was doodziek”. Post-apocalyptisch verschenen er dieren in de stad waar ooit mensen liepen, en het was geen hallucinatie. Het was geen fictie, het was echt.
En hoe loopt het af met Genua, met de wereld en de pandemie? Geen idee, “we zitten nog midden in de verhaallijn”.

Waar we ook middenin zitten, maar dat “een realiteit is waar veel van ons graag onze ogen voor sluiten” is de vluchtelingencrisis. Blijkbaar kunnen we ondanks alle beelden van Lampedusa, van kamp Moria op Lesbos, van aangespoelde lichamen, de waarheid niet onder ogen zien. Wat goed was was dat Ilja ons een stapje terug deed zetten om te kijken. Die beelden in iemands neus drukken werkt blijkbaar niet, dus Ilja deed iets anders. Hij vergeleek het vluchtelingenverhaal met het verhaal van de stichting van Rome, die gevierde stad. Via Aeneas stelde Ilja dat “migratie zo oud als de mensheid” is (eens). “Zodra de mens op twee benen ging staan, gingen we wandelen”.  Ilja durfde zelfs zo ver te gaan te stellen dat onze geschiedenis een geschiedenis van migratie is. De realiteit is dus, dat we migratie ‘niet kunnen tegenhouden’, het is ‘nog nooit gelukt om het te stoppen’, want de ‘mensen zijn zó wanhopig, dat ze zich niet laten stoppen’. Het enige wat we kunnen doen volgens Ilja is bedenken “wat we met die mensen gaan doen”.

De avond ging nog over veel meer. Over sciencefiction en het geheim van een goede roman, over het Mokaans, Lucebert en de inspiratie van dichters. De realiteit kwam weer om de hoek kijken met het alcoholisme, een mythologische fictie die hem uiteindelijk van zijn identiteit beroofde en waarna hij een nieuw zelfbeeld moest maken, zichzelf weer moest leren ‘spelen’. Janine wilde het nog persoonlijker maken door het over het vermeend seksisme in Ilja’s boeken te hebben, een verhaallijn die snel werd verlaten. Hoewel ik zijn boeken niet gelezen heb, vroeg ik mij hier ook af in hoeverre feit en fictie door elkaar liepen en te ontwarren waren. De waarheid was ook hier niet te vinden.

Via Dolly Parton’s spel met imago en de ironie kwam de avond nog even terug bij de politiek. Ilja vond ironie als stijlmiddel zoals Dolly deed productief, maar als levenshouding ‘contra-productief’ en ‘onvruchtbaar’. De politiek (het populisme?) verschuilt zich achter de ironie volgens Ilja, iets wat werkelijk gezegd is achteraf bedekken met “het was maar een grap” deed ook weer de waarheid uit het zicht raken. Een ironische levenshouding – als je nergens meer in gelooft – maakt “heel veel kapot”. Ilja liet hier een glimpse zien van zijn droom, geboren uit het idee dat je wel ergens in moet blijven durven geloven – onuitgesproken bleef de ‘ondanks’. Ilja zelf geloofde “dat het mogelijk is om iets aan de wereld te verbeteren, dat ’t mogelijk is om een goed mens te zijn”. Een mooi geloof.

De avond sloot helaas af zonder een verhaal achter zijn keuzefilm, Cloud Atlas. Het enige wat hij nog kon meegeven was dat de film liet zien “waarom het van essentieel belang is om verhalen te vertellen”. Een beetje een dooddoener na zo’n interessante avond. Laat ik deze zin uitkleden om te kijken wat erachter schuilt. Aan het begin van de avond meende Ilja dat complottheorieën bestaan bij gratie van een goed verhaal, om zo’n theorie geloofwaardig te maken “heb je eigenlijk literaire technieken nodig”. Bedenkers van complottheorieën leken op schrijvers van romans, ze bevonden zich op Ilja’s terrein. Ilja liet deze avond zien dat de werkelijkheid gemaakt is van een kluwe van waarheid en fictie. Men moet zich afvragen wat er achter de fictie ligt die wij zien. In Cloud Atlas is elk van de verhalen met elkaar verbonden door een doorgegeven verhaal (een dagboek, een stapel brieven, een detective, een film, een pamflettistische boodschap die goddelijk werd, een orale vertelling), waar Ilja zelf ook op wees. Maar wat daarachter ligt is een terugkerende boodschap van onderdrukking, van een ‘elite’ die de werkelijkheid zo ziet dat het in haar voordeel is, en de onderdrukten die strijden voor een waarheid die ontdekt moet worden. Wat Ilja echter ook liet zien deze avond is dat de waarheid inderdaad weinig houvast biedt, en soms niet eens meer te vinden is achter de fictieve werkelijkheid die we gecreëerd hebben. Wat overblijft is het verhaal, en de kracht om erin te geloven.
Ilja zei: “Ik denk niet dat we goden nodig hebben, maar we hebben ’t nodig om in ze te geloven.”


[1] Het idee van Trump ~ trumpery heb ik van Stephen Fry.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s