Zoek de verschillen: Rembrandt + Velázquez. Part I: kijken en bekijken

Het Rijksmuseum heeft met de tentoonstelling Rembrandt – Velázquez. Dutch & Spanish Masters een kaskraker. In tegenstelling tot ‘normale’ tentoonstellingen draait Rembrandt – Velázquez niet om een bepaald thema, of een bepaalde schilder, maar om een vergelijking. Voor het eerst hangen schilderijen niet op zichzelf, als een singulair kunstwerk, te beschouwen vanuit haar specifieke kunstzinnigheid, maar in duo’s of zelfs trio’s. Het gaat niet om het individuele schilderij, maar om de resonantie tussen de kunstwerk-pakketjes.

Waarop is deze vergelijking gebaseerd? Volgens de begeleidende tekst bij de tentoonstelling waren zowel Rembrandt als Velázquez (voor de één volstaat zijn voornaam, voor de ander zijn achternaam – van Rijn en Diego) 17e eeuwse grootheden in hun respectievelijke landen. Kunstvernieuwers, de één in katholiek Spanje waar schilders schilderden in opdracht van kerk en koning, de ander in protestants Nederland waar schilders schilderden voor particuliere opdrachten. Ook, zo wordt mij verteld, hadden ze vergelijkbare schildertechnieken: gebruik van licht en donker, zelfde kleurkeuzes, de levensechtheid van het geschilderde.*
Het feit dat de makers van deze tentoonstelling deze schilders, en deze schilderijen, bij elkaar brachten geeft aan dat zíj iets zagen wat ze vergelijkbaar vonden. Het wordt dus een soort zoekplaatje: wat triggerde de vergelijking? De inleidende afzetting van protestants tegen katholiek doet ons leiden: is het de ‘krullerigheid’ van katholicisme tegenover de wereldlijkheid van het protestantisme? De commerciële insteek van Nederland tegenover adellijk Spanje? Zoals je ziet triggert een vergelijking niet zozeer het benoemen van dingen die hetzelfde zijn, maar juist het tegenovergesteld: wat zijn de verschillen?

Je zou kunnen beginnen met simpele vergelijkingen. Dit schilderij heeft zus, dat schilderij heeft zo. Kijk maar naar deze twee oude vrouwen:

Links de bijdrage uit Nederland, rechts Spanje. Nicolaes Maes – Oude vrouw in gebed (1656) en Diego Velázquez – Oude vrouw die eieren bakt (1618).

De vrouw rechts, met haar donkere, eenkleurige ogen lijkt wel blind. Vertrouwend op jaren ervaring en haar jonge hulpje bakt ze eieren. De vrouw rechts ziet ook niet, maar dan omdat ze bidt voordat ze gaat eten. Zij is blind voor háár ‘hulpje’: de kat rechtsonder wil ook graag een hapje mee eten.

Zo zijn er ook nog andere ‘simpele’ vergelijkingen. De vergelijking tussen de Spaanse woekeraarster links en Titus (Rembrandt’s zoon) rechts, was als ik het mij goed herinner gebaseerd op een naar binnen gekeerd zijn. (Elk schilderijenpaar had een kleine begeleidende tekst, met daarin schuingedrukt het woord waarin de makers de vergelijking zagen.) Echter, de woekeraarster ziet ons, en daarom schermt ze haar spullen af. Zij betrekt de kijker bij het schilderij. Titus ziet ons niet, die staart recht door ons heen. Hij heeft dus ook geen enkele reden om wat hij aan het lezen is voor ons af te dekken (als hij dat al gewild had).

Jusepe de Ribera – de oude woekeraarster (1638) en Rembrandt van Rijn – Titus aan zijn lezenaar (1655).

Deze vergelijking speelt een vergelijkbaar spel met de kijker, mijns inziens. Dit paar vrouwen is bij elkaar gebracht om het spel met licht. Op Velázquez’ schilderij zien we een jonge vrouw ostentatief lezend zoals we uit haar vinger mogen opmaken. Het licht schijnt op haar. Bij Rembrandt zien we ook een lezende vrouw, maar hier is het een oude vrouw. Bij dit schilderij lijkt het licht wel úit het boek te komen. Het belicht ook de oude vrouw, maar het lijkt wel niet de intentie te zijn (dat is het natuurlijk wel, Rembrandt heeft dit zo bedacht). Ergo: Velázquez zet een spot op een maagdelijke sibylle om haar aan ons te tonen, Rembrandt toont ons net zo goed een mythisch figuur (een profetes), maar doet alsof hij haar niet voor een publiek heeft neergezet.

Diego Velázquez – vrouwelijke figuur (sibille) (1648) en Rembrandt van Rijn – lezende oude vrouw (profetes) (1655). Met excuses aan de bezoekster, die weliswaar goed aantoont dat licht dat niet voor jouw bedoeld is je wel mooi kan uitlichten.

José Antolínez – de schilderijverkoper (1670)
Bartholomeus van der Helst en Jan Baptist Weenix – portret van een jonge herder met schaap en geiten (1647)

De meest overt tegenstelling tussen commercieel Nederland en katholiek Spanje was te zien in bovenstaande vergelijking. Dit zijn vrijetijdsschilderijen, geschilderd voor de lol. De Spanjaard kiest voor een schilder in bruintinten, die een Maria met kind probeert te slijten. Hij toont hier als het ware een autobiografie, met daarin het meeste kleur toe bedicht aan zijn onderwerp: de religie. De Nederlandse ‘collab’ is daarentegen een ‘simpel’ tafereel van herdersjongen met schapen, maar wél zeer kunstig geschilderd (ik durf te beweren, beter dan de vrijetijdsdoodle van de Spanjaard). Het is alsof de Spanjaard zegt “schilderen gaat om wat er geschilderd wordt” (het religieuze subject), terwijl de Nederlander zegt “het gaat om hoe het geschilderd wordt” (mooie schapen).

Het spel met de kijker – het wel of niet betrekken van de bezoeker in het schilderij – kwam herhaaldelijk terug. Vooral in de stillevens vond ik het frappant. Het leek alsof de Spanjaarden geen enkele moeite hadden om toe te geven dat zij dit stillevens zo hadden neergezet voor de uiteindelijke bekijker van het schilderij. Het stenen plateau voor bloemstuk en kandelaar, het kopje en de bloem op het schoteltje wat je nooit zo zou aantreffen als je daadwerkelijk een kopje thee zou nemen. De krop sla en de appel hangen daadwerkelijk aan draadjes! De Arellano schikt zijn bloemen zo dat elke bloem goed te zien is, maar Ruysch (waar ik een beetje een zwak voor heb) niet. Dit lijkt gewoon een boeketje te zijn wat toevallig geschilderd is, maar niets is minder waar natuurlijk. Ook de vogel en de asperges doen alsof ze daar net toevallig zijn aangetroffen, een snapshot. De tafel ziet eruit alsof er gedineerd is en er net iemand is opgestaan. En toch zijn er tekenen van gekunsteldheid, je gaat deze taferelen nooit in een echte keuken tegenkomen. Eigenlijk maakt dat het nóg gestileerder dan hun Spaanse tegenhangers: het doen alsof het echt is maakt het dubbellaags nep.

Wat het spel met de kijker betreft, zijn de Spanjaarden transparanter in hun bedoelingen. Zij zeggen “wij weten dat je er bent”, “kijk deze vrouw eens” en “hier, voor jou, een krop sla”. (de woekeraarster, de sibylle, de stillevens). De Spanjaarden beseffen zich volledig dat het gaat om hun onderwerp ten dienste van de opdrachtgever/de kijker, en draaien daar geen doekjes om. (de Maria verkoop). De Nederlanders spelen een heel ander spel. Zij beseffen net zo goed, of misschien wel beter gezien dat hun opdrachtgevers particulier zijn, dat zij schilderen bij gratie van de kijker en diens relatie met het onderwerp. Maar ze doen alsof de kijker er niet is. Titus ziet ons niet, de profetes wordt vanuit haar eigen object beschenen, de tafel is ogenschijnlijk zojuist verlaten. Juist door te doen alsof de kijker niet bestaat, door hem/haar buiten de wereld van het schilderij te laten, creëert de Nederlandse schilder een spanning of relatie tussen bekijker en onderwerp. Alsof we iets zien wat we niet hadden mogen zien.
Beide aanpakkingen zijn bold. Het ‘kijk jou eens kijken’ versus het stiekeme kijken, het verleiden tot kijken (‘ja, zie je wel kijken’). Een vergelijking waard.


Zie hier voor Part II: de hoogtepunten.

Al het beeldmateriaal is gefotografeerd tijdens tentoonstellingsbezoek op 15 januari 2020. Veel van de titels zijn teruggezocht via Google reverse image search, kunt u mij per ongelukke fouten terechtwijzen? Dank.

1 thought on “Zoek de verschillen: Rembrandt + Velázquez. Part I: kijken en bekijken”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s